Қазақстан мен Ресей арасындағы қарым-қатынас бүгінгі геосаяси жағдайда ерекше маңызға ие. Халықаралық ахуалдың күрделенуі, аймақтық қауіпсіздік, экономикалық байланыстар мен гуманитарлық ынтымақтастық мәселелері екі ел арасындағы диалогтың маңызын арттыра түсуде.
Осы тұрғыдан алғанда жоғары деңгейдегі кездесулер мен өзара сапарлар тек дипломатиялық оқиға ғана емес, стратегиялық маңызы бар қадам ретінде бағаланады.
Осыған орай тәуелсіз халықаралық қатынастар және экономикалық саясат жөніндегі сарапшы Ерік Батырхановпен сұхбаттастық. Сарапшы Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Мәскеуге сапарының мәні, Қазақстанның көпвекторлы сыртқы саясатыжәне қазіргі халықаралық ахуалдағы өңірлік ықпалдастық туралы өз пікірін білдірді.
Сұхбат барысында тарихи жады, гуманитарлық байланыстар, туризм, жеке дипломатияның рөлі және алдағы Владимир Путиннің Қазақстанға мемлекеттік сапары төңірегіндегі күтулер де талқыланды. Сонымен қатар сарапшы ардагерлерді әлеуметтік қолдау мәселесіне тоқталып, Қазақстанның бұл бағыттағы саясатына баға берді.
– Қасым-Жомарт Тоқаевтың Жеңіс күніқарсаңында Мәскеуге жасаған сапарының маңызын қалай бағалайсыз?
– Бұл сапарды жалпы контекстен бөліп қарау қиын. Қазақстан мен Ресей — жеті мың шақырымнан асатын ортақ шекарасы бар жай ғана көрші елдеремес. Бұл — экономикалары өзара тығыз байланысқан, ортақ инфрақұрылымы қалыптасқан және халықтары арасында миллиондаған адами байланыс орнаған мемлекеттер. Сондықтан мұндай жағдайда дипломатиялық үзілістердің құны өте жоғары болады. Сол себепті бұл сапарды тек символикалық мәнмен шектеуге болмайды. Әрине, Жеңіс күні екі ел үшін де маңызды дата. Бірақ мұнда прагматикалық мүдде де бар — халықаралық жағдай барған сайын құбылмалы болып жатқан кезеңде жоғары деңгейдегі тұрақты диалогты сақтау. Сонымен қатар Қазақстан өз бағытын өзгертіп отырған жоқ. Көпвекторлы саясат— жай ғана тепе-теңдік сақтау емес, бұл — бір ғанабағытқа тәуелді болуға болмайтынын түсінетін мемлекеттің саналы стратегиясы.
– Қазақстан Президенті Жеңіс күнін «көз жасымен қарсы алынатын мереке» деп атап, тарихи жадты сақтаудың маңызын ерекше айтты. Бұл тақырып бүгінде Қазақстан мен Ресей арасындағы қарым-қатынасқа қаншалықты әсер етеді?
– Тарихи жады тақырыбы бүгін де Қазақстан мен Ресей арасындағы қарым-қатынастың маңызды гуманитарлық негіздерінің бірі болып қала береді. Қазақстан үшін Ұлы Отан соғысы — жай ғанатарихи оқиға емес, ол көптеген отбасының тағдырымен тығыз байланысты ортақ естелік. Соғыс жылдары майданға 1,2 миллионнан астам қазақстандық аттанды, олардың жүздеген мыңы елге оралмады. Сонымен бірге Қазақстан тылдағыірі өндірістік және эвакуациялық орталық тардыңбіріне айналды. Сондықтан Президент ТоқаевтыңЖеңіс күнін «көз жасымен қарсы алынатынмереке» деуі — тек дипломатиялық риторика емес, қоғамдағы шынайы көңіл-күйдің көрінісі. Тарихи жады посткеңестік кеңістікті мәдени әрі эмоциялық тұрғыдан байланыстырып тұрған маңызды факторлардың бірі болып отыр. Сонымен қатар Қазақстан тарихи саясат мәселесінде біртіндеп дербес әрі байыпты ұстаным қалыптастырып келеді. Астана бір жағынан ортақ тарихи жады мен Жеңіс буынының ерлігіне құрмет білдірсе, екінші жағынан ұлттық бірегейлік пен тарихқа дегенегемен көзқарасты нығайтуға басымдық береді. Осындай теңгерімді тәсіл бұл тақырыптың артық саясилануына жол бермейді.
– Президент гуманитарлық байланыстарды, соның ішінде «Сириус» мектептері сияқты білімберу жобаларын дамытуға ерекше назар аударды. Мұндай бастамалардың маңызын қалай бағалайсыз?
– Гуманитарлық және білім беру жобаларымемлекеттер арасындағы ұзақмерзімді ықпалдастықтың маңызды құралдарының бірі саналады. Білім беру бағдарламалары, академиялық алмасулар мен бірлескен жобалар арқылы жастар, ғылыми орта және болашақ кәсіби элиталар арасында тұрақты байланыстар қалыптасады. Әрине, білім беру саласы менің негізгі сарапшылықбағытым емес. Бірақ халықаралық қатынастар мен гуманитарлық дипломатия тұрғысынан қарасақ, мұндай бастамалар күрделі халықаралық жағдайдада қоғамдар арасындағы байланыс арналарының сақталуына ықпал етеді.
– Ресей Қазақстанға келетін туристер саны бойынша бірінші орынға шықты. Бұл динамика нені аңғартады?
– Ресейлік туристер санының артуы тек визасыз режиммен, тілдік жақындықпен немесе көлік қолжетімділігімен ғана түсіндірілмейді. Бұлардыңбәрі бұрыннан бар факторлар. Маңыздысы — соңғы жылдары Қазақстан өңірдегі тұрақты әріболжамды мемлекет ретінде қабылдана бастады. Ресейлік туристер мен іскер топтардың бір бөлігіүшін Қазақстан енді жай ғана көрші ел емес, халықаралық кеңістікке шығуға мүмкіндік беретінқолайлы алаңға айналып отыр. Бұл — қабылдаудағы сапалық өзгеріс. Сондықтан туристік өсім әлдеқайда кең ауқымды үдерістердің көрсеткіші деп айтуға болады. Геосаяси шиеленістерге қарамастан, Еуразия кеңістігінде адами байланыстардың тығыздығы сақталып отыр, ал Қазақстан бұл кеңістікте барған сайын маңызды рөл атқаруда.
– Ресей Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың екіжақты қарым-қатынастарды дамытудағы жеке үлесін ерекше атап өтті. Бүгінде жеке дипломатия факторы қаншалықты маңызды?
– Қазіргі таңда жеке дипломатияның рөліайтарлықтай күшейді. Әлем мемлекеттер арасындағы сенімнің әлсіреуі, халықаралық институттардың ықпалының төмендеуі және геосаяси бәсекенің күшеюі кезеңін бастан өткеріп жатыр. Осындай жағдайда көшбасшыларарасындағы тікелей байланыс дағдарыстардың алдын алудың және қарым-қатынастардың тұрақтылығын сақтаудың маңызды тетігіне айналады. Қазақстан үшін бұл әсіресе маңызды, өйткені ел өзінің географиялық орналасуына байланысты әртүрлі ықпал орталықтарымен қатар жұмыс істеуге мәжбүр. Қазақстан дәстүрлі түрде сыртқы саясаттағы прагматизм мен болжамдылыққа сүйенеді, ал лидерлер арасындағы жеке байланыстар халықаралық ахуал күрделенген кезеңдердің өзінде тұрақтылықты сақтауға мүмкіндік береді. Дегенмен бұл жерде тек жекефактордың рөлін асыра бағалауға болмайды. Қазақстан мен Ресей арасындағы қатынастардың беріктігі терең экономикалық өзара тәуелділікке, ортақ инфрақұрылымға, транзиттік бағыттарға, энергетика саласына және көпжылдық институционалдық байланыстарға да негізделген.
– Қазіргі уақытта Владимир Путиннің Қазақстанға мемлекеттік сапарына дайындық белсенді жүргізіліп жатыр. Бұл сапардан қандай нәтижелер күтуге болады?
– Менің ойымша, алдағы мемлекеттік сапар ең алдымен практикалық әрі экономикалық сипатта өтеді. Халықаралық жағдайдың күрделілігіне қарамастан, екі ел де сауда-экономикалық қатынастардың тұрақтылығын сақтауға мүдделі. Ресей бірнеше жылдан бері Қазақстанның негізгі сауда серіктестерінің бірі болып келеді, ал екі ел арасындағы тауар айналымы 25 миллиард доллардан асып отыр. Сондықтан басты назар өнеркәсіптік кооперацияға, энергетикаға, логистикаға, транзитке, шекара маңы ынтымақтастығына және гуманитарлық салаға аударылуы мүмкін. Сонымен бірге көлік дәліздерімен жаһандық жағдайдың өзгеруіне бейімделген экономикалық ықпалдастық мәселелері де күн тәртібінде болуы ықтимал. Мұндай сапарлар саяситұрғыдан да маңызды, өйткені олар өңірлік және халықаралық мәселелер бойынша ұстанымдарды үйлестіруге мүмкіндік береді. Қазақстан үшін басты басымдық — күшейіп келе жатқан жаһандық бәсеке жағдайында тепе-теңдікті, тұрақтылықты және дербес әрекет ету кеңістігін сақтау.
– Қазақстандағы ардагерлерге берілетін әлеуметтік төлемдердің көлемі өңірдегі өзге елдермен салыстырғанда әлдеқайда жоғары. Мұны ардагерлерді қолдаудың жаңа үлгісі деп айтуға бола ма?
– Ардагерлерге деген мемлекеттік қолдау — тек әлеуметтік саясаттың көрінісі ғана емес, бұл қоғамға мемлекет қандай құндылықтарды шын мәнінде ұстанатынын көрсететін маңызды белгі. Қазақстан ардагерлерге әлеуметтік төлемдер көлемі бойынша өңірде көш бастап тұрған елдердің бірі. Бұл — Жеңіс буынына деген құрметтің нақты іс жүзіндегі көрінісі. Жалпы, посткеңестік кеңістікте Жеңіс тақырыбы мен ардагерлер буыны қоғамдық жадтың ажырамас бөлігі болып қала береді. Сондықтан бұл мәселені тек рәсімдер мен символикалық шаралар деңгейінде қалдырмай, нақты әлеуметтік қолдаумен ұштастыру өте маңызды. Ел тарихындағы ең ауыр кезеңдердің бірін бастан өткерген адамдарға нақты қамқорлық көрсетілген кезде ғана тарихи жады ресми ұран емес, қоғам жүрегімен сезінетін құндылыққа айналады. Бұл Қазақстан үшін бүгінгі таңда ерекше өзекті. Қоғам өте жылдам өзгеріп жатыр, ал ұрпақтар сабақтастығы өздігінен қалыптаспайды— оны саналы түрде қолдап, нығайтып отыруқажет.
