2022 жылғы 11 қаңтарда Мемлекет Басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің отырысында тарихи баяндамасын асыра әсірелемей тоқ етерін айтты:
«Елімізде бюджет кірісін арттыруда кеден маңызды орын алады, оны әсіресе Қытаймен шекарада орнатылған тәртіптің жоқтығынан байқадық. Яғни көліктердің тексерілмеуі, салықтар мен алымдардың төленбей кете беруі айтпаса да белгілі. ҚХР кеден органдарымен жүргізілген статистика миллиардтаған долларға жететін айырмашылықтарды көрсетіп отыр. Онда өзіне қол тигізбейтін кейбір «өкілетті операторлар» бар. Салдарынан ел ондаған миллиард теңге салықтан айырылды. Бұлай жұмысты жалғастыруға болмайды».
Кедендік шекарада тәртіпті қамтамасыз ету және кешенді тексеру жұмыстарын жүргізу туралы тапсырма Бас прокуратураға, Қаржы министрлігіне, Қаржы мониторингі агенттігіне және басқа да мүдделі органдарға тапсырылған болатын. Бірақ өзгерістерге итермелеп отырған маңызды қозғаушы күштерінің бірі өңірлерде жұмыс істейтін ҚР Қаржы министрлігіндегі Мемлекеттік кірістер комитетінің өз қызметкерлері болып шықты, деп хабарлайды Toppress.kz.
Олар бірінші болып «ашық кеденнің» дамуын жақтағандар, «геоэкономикалық апат» жағдайында шағын және орта бизнеске үлкен қысым жасап, елді белгілі бір тауарлар тобының тапшылығымен қорқытып отырған. Ал кеденнен уақтылы өткен әр жүк көлігі ол – дүкендердегі толтырылған сөрелер, табысы мол сатылымдар, кешікпей берілген жалақы.
Бірақ 2022 жылы орын алған жағдайларды оңай деп атауға болмайды. Тез арада қалпына келтіру керек болған кеденнің басты мәселесі – сыбайлас жемқорлықтың кең ауқымын тудырған, көптеген әділетсіз шектеулерді шығарған, сондай-ақ түрлі контрабандашылардың жолын ашқан адамдық факторлар. Қатардағы қызметкерлердің проблемалық тауарларды емін-еркін өкізіп, ал сыртқы экономикалық қызметке адал қызмет ететіндерге кеденнен өтуіне кедергі жасаған жағдайлары белгілі.
Жүйені бұзу қатаң кадрлық шешімдерден басталды: бір жыл ішінде жоғары және орта деңгейдегі кеден басқармасының 15 өкілі қызметтерінен айырылды.
Келесі қадам бақылауды орталықтандыру болды. Өйткені аймақтағы қызметкерді сыбайлас жемқорлықтың азғынынан айыру үшін оны сыртқы экономикалық қызметтің белгілі бір қатысушысы ретінде шешім қабылдаудан ажырату қажеттігі туындады. Сол үшін сыртқы экономикалық қызметкерлермен қандай да бір байланыссыз қашықтықтан шешім қабылдайтын Бас диспетчерлік басқарма (БДБ) құрылды. Жүйе декларацияларды ең аз жүктелген мамандар арасында таратады, яғни белгілі бір декларацияны кім өңдейтінін «болжау» мүмкін емес.
Бірақ цифрландыру құралдарын енгізу мұнымен шектелмеді. Мысалы, сыртқы экономикалық қызметпен айналысатындарды санатқа бөлу автоматтандырылған, сондай-ақ кеденге жақын сала субъектілерін санаттау да жүргізілуде. Тәуекелдерді басқару жүйесі жетілдірілді, тәуекелдің 8 мыңнан астам құнды индикаторлары өзектілігін арттырды. «E-терезе» сайтында көлік құралдары бөлінісінде тауарларды декларациялау бойынша деректерді қараудың онлайн-сервисі іске қосылды.
Бірақ бұл инновациялар кеденнен өту жылдамдығына жанама әсер етеді. «Жердегі» кедендік рәсімдерді «тазартусыз» жеделдету мүмкін емес. Биыл оның негізгі бағыты Қытаймен шекара болды. Экспорттық декларациялармен онлайн-алмасу жолға қойылған: бұрын декларацияны күту бірнеше айға созылуы мүмкін еді, енді олар бойынша мәліметтер тауар Қазақстанға келгенге дейін келеді. Қытайдан тасылмалданатын импорттың 80%-ын Отандық кеден қызметтері теміржол арқылы тасымалданатын тауарлар бойынша деректерді ала бастады. Нәтижесінде Қытаймен шекарадан өткізу мүмкіндігі тәулігіне орташа есеппен 4 есеге дейін ұлғайтылды. Ал ҚР Мемлекеттік бюджетіне «Қытай бағыты» бойынша кедендік төлемдер мен салықтар бойынша 2021 жылғы 382,2 млрд теңгеге қарсы 627,3 млрд теңге сомасы түсті.
Жоғарыда сипатталған шаралар үлкен жұмыстың бастамасы ғана. Көптеген проблемалық бағыттар артта қалып отыр, айталық, Қазақстан шекарасының өзбек және қырғыз учаскелеріндегі кеден бекеттері «тазартуды» қажет етеді. Бизнес-процестерді автоматтандыру және кедендік рәсімдерді жеңілдету бойынша үлкен кеңістік бар. Дегенмен, бәрі бірдей өзгеріс бағытын қолдай бермейді.
Тіпті осы көрсеткіш бойынша 2022 жыл отандық кеден үшін нәтижелі болды деп санауға болады. Мемлекеттік бюджетке кедендік төлемдер мен салықтар көлемінің өсуі (3,3 трлн. теңгеге дейін) және тауар айналымы (87,6 млрд АҚШ долларына дейін) – жай ғана сандық көрсеткіштер емес. Бұл шағын және орта бизнестің қарқынды дамуына, ұлттық экономиканың тұрақтылығына және әрбір қазақстандықтың әл-ауқатының жақсаруына тікелей үлес қосады.
