Бүгін біз мал өсірудегі тектіліктің рөлі туралы ауылшаруашылық ғылымдарының докторы, профессор, Қазақ ауылшаруашылық академиясының академигі Төреханов Айбын Әдепханұлымен әңгімелестік.
– Айбын Әдепханұлы, тектіліктің мал өсірудегі рөлі қаншалықты зор?
– Тектілік асыл тұқымды малға тән қасиет және малдың тұқымдық құндылығын анықтайды. Қолдан сұрыптау арқылы адам баласының талабынан туындаған белгілерді бойына жинақтаған, оны ұрпағына тұрақты бере алатын жануарлар тобын асыл тұқымды мал дейміз. Сонымен, жануарлардың бойындағы адам баласына қажет шаруашылық қасиеттердің ұрпақтан-ұрпаққа сабақтастықпен берілуі тектілік қасиетке жатады. Зоотехникалық тәжірибеде, малдың тұқымдық құндылығын оның тегіне (мал шежіресі), дене бітіміне, өніміне және ұрпағының сапасына қарап анықтайды. Малға баға бергенде алдымен шығу шежіресін анықтайды, сонан соң дене бітімін бағалайды, одан әрі өнімділік қабілетін стандартта бекітілген көрсеткіштермен салыстырады. Бағалаудың соңғы сатысы, әрі сенімді жолы ұрпағының өнімділігі бойынша сынақтан өткізу. Ұрпағының сапасы бойынша аталық малдардың құндылығын анықтау уақытты қажет етеді. Уақытты үнемдеу бағытында заманауи технологиялар өндіріске ендірілуде. Осы орайда, ұрпағының сапасы бойынша бағалаудың төте жолы геномдық сараптама әдісі.
– Геномдық сараптама жайлы тарқатып айтсаңыз…
– Геномдық сараптама әдісі тұқым қуалау заңдылығын басшылыққа ала отырып, аталық малға тән тектік белгілердің ұрпағына берілуін болжамды түрде алдын-ала анықтау. Әр малдың тектік әлеуетін сипаттайтын гендік жиынтығында /геном/ шаруашылыққа қажет белгілерді анықтайтын бірнуклеотидтік полиморфизмнің /SNP/ орналасу ерекшелігі зерттеледі. Себебі, бірнуклеотидтік полиморфизм маркерлік белгі ретінде қарастырылады. Аталық малдағы маркерлік белгінің ұрпағының геномында кездесуі тұқым қуалау заңына сәйкес белгінің ұрпағына берілгеніне жанама дәлел. Бүгінгі таңда, мал шаруашылығы дамыған елдердің барлығы селекция барысында осы SNP әдісін кең қолдануда. Бұл генетикалық тұрғыдан сенімді, экономикалық жағынан тиімді тәсіл, әрі әмбебап әдіс. Мысалы, осы әдіспен төлдің шығу тегін растауға, малдың тектілік қасиетін /өнімділігін/ болжауға және генетикалық ауытқулар мен ауруларды анықтауға болады.
– Геномдық заманауи әдістердің озығы қандай?
– Геномдық заманауи әдістердің озығы осы SNP әдісі. Себебі, зерттеу жұмысының ауқымы кең, мысалы, шығу тегін растау үшін 200 SNP маркері бойынша салыстыру жүргізіліп, сараптама беріледі. Ал, ДНК локусы бойынша анықтайтын STR әдісі 12-17 локус бойынша салыстырма жүргізіледі, кейде күмәнді жағдайға нақты жауап табылмайды. Сондықтанда, SNP маркері бойынша берілген анықтаманың шынайылығы жоғары. Сиыр малының өнімділігін, яғни тектілік қасиетін болжау барысында 54, 150, 256 және 777 мың бірнуклеотидтік полиморфизм зерттеледі. Нуклеотидтер тізбегінің орналасу заңдылығы чипке жазылып, болжам жасалатын малдың нуклеотидтер тізбегі осы чиппен салыстырылады. Саралау компьютер көмегімен жүзеге асатындықтан, осы әдістің орындалуы жылдам. Қазақстанда осы әдіс игерілген. Мысалы, Қазақ Ұлттық аграрлық Университеті, Назарбаев Университеті және Қазақ мал шаруашылығы және мал азығын өндіру ғылыми-зерттеу институттарында зертханалар жұмыс жасайды. Ендігі игеретін белес, мал шаруашылығын өркендету барысында қарастырылып жатқан шаралар аясында мал селекциясын жеделдету мақсатында осы әдісті пәрменді пайдалану. Мал өсірудің өзегі асыл тұқымды мал екені ескеріліп, текті малдың санын көбейтсек, мал шаруашылығының тиімділігі артатыны белгілі.
– Уақыт бөліп әңгімелескеніңіз үшін рахмет.
